O Lau Lisi (Rent)

O Tagata Nofototogi i fale ale Matagaluega mo - Komiuniti (Auaunaga tauifale ma Ē e Leai ni fale e nonofo ai) (Department of Communities -Housing and Homelessness Services) e totogiina se lisi (rent) e faavae ile pasene ole totogi atoatoa (gross income) ale aiga poo le tau faatau (market rent) ole lisi ole fale, poo fea lava e la’ititi atu.

O le fuaina ole aofa’iga ole lisi totogi e faalagolago lea i galuega a tagata ole aiga, o latou tausaga, ma poo le ituaiga o tupe maua e latou te mauaina e mafai ona iloiloina pe leai. Pe a faalaua’itele atu, o penisione, alauni, totogi uma,ma tupe maua masani ale Centrelink ma le Matagaluega o Fitafita Tuai (Department of Veterans Affairs), ole a iloilo uma.

Pe faapefea ona iloiloina lau totogi mo le lisi

Ole tupe maua ole a faia iai ni iloiloga, pe a mae’a ona totogia le lafoga (mo se faata’ita’iga, o lau totogi atoatoa ae to’ese ai le lafoga e te totogia). Ole pasene ole tupe e mafai ona iloiloina e mafai ona faatatau i tagata ta’itasi ole aiga e pei ona ta’ua:

Ole tagata ole aiga	Pasene ole totogi ua mafai ona iloiloina
Ole tagata nofototogi ma a latou paaga faaipoipo	Oni tupe maua e iloiloina ile 25%
O tagata uma ole aiga e 25 tausaga pe sili atu	Oni tupe maua e iloiloina ile 25%
O tagata uma ole aiga e 25 tausaga pe lalo mai	Oni tupe maua e iloiloina ile 10%
O tagata ole aiga e lalo mai ile 18 tausaga o loo a’o’oga faataimi atoa ise polokalama(e pei ole a’oga, aoga faafaigaluega, TAFE poo se Iunivesitē)	E leai se totogi e iloiloina

O pasene uma o tupe maua mo tagata ta’ito’atasi ole aiga ole a fuaina ma faaopopo uma loa ina ia maua ai le aofa’iga ole lisi e totogi.

Ole tupe maua e tatau ona totogiina

Ole lisi ua iloiloina ise auala (formula) e aofia ai uma totogi ale aiga. O tagata nofototogi e leai se tupe maua, e la’ititi le tupe maua, poo le lē mafai ona maua mai ni faamaoniga o latou totogi, ole a iai se latou tupe maua e fua ise totogi faavae i peimeni ta’itutusa ale Centrelink.

Ole peimeni ta’itutusa ale Centrelink ole peimeni e sili atu le ogatasi ma lou tulaga, e tusa lava pe ete le o agavaa mo le peimeni. Ole peimeni ta’itutusa ale Centrelink ole a iloiloina e fua i ou tausaga, tulaga faaipoipo, poo e nofo ile fale poo se isi nofoaga, ma pe o iai sau fanau.

O nisi tulaga e fa’aoga ai lau tupe totogi ole:

• Ua to’ese se vaega o lau peimeni mai ile Centrelink ona ua e solitulafono i lou tiutefai ole totogiina mai ose peimeni
• O oe ose tagata nofomau e fou ma e le mafai ona maua sau tupe maua ona e tatau ona faatalitali mo sina vaitaimi poo le ioe mai ose isi tagata e na te tausia oe ile itu tautupe ona ose mana’oga lea o lau visa.
• O loo e faigaluega faavaitimi pe o laititi lau totogi ma ua e filifili e te le fia maua mai sau totogi mai ile Centrelink.

Aofa’iga masani ole lisi (Market rent)

Ole aofa’iga masani ole lisi, ose tau e sili lona maualuga mo se lisi pe a faatusatusa i isi fale o loo faavae le tau i tau masani o fale e maua faiga pisinisi tauifale (private rental market). O le aofaiga masani ole lisi e iloiloina faifaiso’o ese vaega e fuaina tau o fale (independent property valuers).

• E totogia e lou aiga le aofa’iga masani pe afai o lau aofa’iga ole lisi na faavae ile totogi a lou aiga, e silia atu nai loo le aofa’iga masani.
• A faapea o loo e totogia le aofa’iga masani ole lisi ma ole aofa’iga masani ua faaitiitia o lau fale, e otometi fo’i ona matou faaititia le aofa’iga o lau lisi ia tutusa ma le aofa’iga masani poo le pasene ole totogi iloilo a lou aiga, poo fea lava e la’ititi ane.
• A e totogiina le market rent ae sii ane le tau ole market rent ole fale, ole a matou le si’ia le aofa’iga o lau market rent se’ia oo ile isi iloiloga o lau lisi masani.

E mafai ona e apili pe a sii le market rent ose fale.

O lau Fesoasoani Maua mo le Lisi (Rent subsidy)

O lau rent subsidy ole eseesega ile va ole lisi o loo e totogia faavae ile totogi ale aiga ma le aofa’iga masani ole fale. Mo se fa’ata’ita’iga:

A faapea ole lisi masani ole vaiaso mo le fale e: $185.00

Ae ole lisi masani ole vaiaso (e tusa ai ma le totogi ale aiga: $85.00

Ole fesoasoani mo le lisi e: $100.00

Iloiloina o lou tulaga o loo maua ai le lisi

O lau tupe fesoasoani maua mo le lisi (rent subsidy) e iloiloina ta’itasi ile tausaga.

• O tagata nofototogi e ‘auai ile Tautua Faamaonia ole Totogi (Income Confirmation Service) e le mana’omia ona aumai ni faamaoniga ole latou tupe maua mai ile Centrelink talu ai e matou te maua sa’o nei faamatalaga mai ile Centrelink. A iai sau tupe maua faaopopo, e matou te talosagaina ni faamaoniga e faamae’a ai lau iloiloga ole lisi.
• A e le o ‘auai ile Tautua Faamaonia ole Totogi, ole a matou meli atu se tusi e talosagaina ai faamaoniga o tupe maua mai i lou aiga atoa.

O nei tusi e faamatala ai faamaoniga e mana’omia, ma le aso faagata ai le aumai o au pepa ile vaega ole Tautua mo ni Fale. A e le aumaia nei faamaoniga e mana’omia, ae e le’i oo ile taimi faagata, ole a ave’esea le fesoasoani ile totogiina o lau lisi ae totogi e oe le aofa’iga masani o le lisi.

Maitau: A e le aumaia faamatalaga o loo mana’omia pe a talosagaina atu, o lou agavaa mo se fesoasoani tauifale ole a aafia ai ma atonu ole a talosagaina atu le o ese mai ile fale.

O suiga i lou aiga ile va o taimi o iloiloga

A pa’ū mai le tau o lau lisi ise taimi, ole a matou iloiloina lau rent ma faamau i lalo le tau e tusa ai ma faamaoniga ua e aumaia.

Ole Tulafono o Fale 2003(Housing Act 2003) e mana’omia ai lou faailoa mai iai matou pe a faapea ua iai se suiga i lau tupe maua, poo se totogi ase tagata ole aiga, ae e le’i atoa le 28 aso talu ona faia le suiga.

A sii i luga le totogi ale aiga ona ua iai se tagata fou, poo se mālō o loo nofo mo le siliga atu nai loo le fa vaiaso, e tatau ona e faailoa mai iai matou ae e le’i atoa le 28 aso. O lau lisi ole a iloiloina ma ole a matou tusi atu ia te outou e tusa ai ma le aofa’iga fou ole lisi.

Faamaolemole maitau mai: A e le faailoa mai faamatalaga ae e le’i atoa le 28 aso, atonu ole a iai sau sala i lalo ole Tulafono mo Fale 2003 ma atonu ole a toe amata ona tau mai ise aso i tua lau lisi (backdated).

Mo nisi famatalaga faaopopo

Faamolemole faamolemole faaesoota’i le ofisa o Tautua mo ni Fale o lata ane. E le gata i lea. Faasino ane i pepa o faamatalaga moni:

• E faapefea ona totogi lau lisi (How to pay your rent)
• E faapea ona e faitauina lau pepa ole lisi (How to read a rental statement)
• E faapefea ona fua ane lau lisi (How to work out your rent)